ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԼԵԶՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԼԵԶՎԱԿԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

  Armenian Russian English

   1992 թվականի աշնանը եւ 1993 թվականի գարնանը, երբ քննարկվում էր լեզվի մասին օրենքի նախագիծը, Հայաստանում տիրում էին հակառուսական տրամադրություններ, որոնք զգալի չափով պայմանավորեցին այդ կարեւորագույն փաստաթղթի քաղաքական ուղղվածությունը: Այդ պայմաններում, այսինքն` անկախության կայացմանը նպաստող քայլերի համատեքստում, նման օրենքի ընդունումը միանգամայն հասկանալի էր եւ օրինաչափ, քանզի այն միտված էր արտաքին ճնշումներից հայոց լեզվի պաշտպանությանը: Ժամանակներն էին այդպիսին:
  
   Սակայն շատ շուտով հակառուսական կրքերը հանդարտվեցին` իրենց տեղը զիջելով հայոց լեզվի ուղղագրության շուրջ հայտնի բանավեճերին, որոնք ուղեկցվում էին փոխադարձ վիրավորանքներով` երբեմն անցնելով թույլատրելի եւ անթույլատրելի բոլոր սահմանները: Վերացավ արտաքին թշնամին, ծնվեց ներքինը. հայաստանցի լեզվաբանը հայհոյում էր սփյուռքահային, սփյուռքահայը` հայաստանցուն, եւ երկու կողմերն էլ մոռացել էին, որ իրենք հայ են, եւ որ այդ բանակռվին հետեւում են ոչ միայն հայերը: Եւ մարդիկ, որոնք կոչված էին հայոց լեզվի միջոցով ամրապնդելու հայ ժողովրդի միասնությունը, իրենց անպտուղ վեճերով քայքայում էին այդ միասնության հիմքերը:
   Դժվար է ասել, թե ով հաղթեց հայ ժողովրդի համար «բախտորոշ» այդ երկարամյա պայքարում, բայց մի բան պարզ է` պարտվեց հայոց լեզուն, քանի որ լեզվաքաղաքականության ուշադրությունը կենտրոնացվեց մասնավոր հարցերի վրա, չլուծվեցին շատ ավելի կարեւոր ու հրատապ խնդիրներ, Հայաստանի եւ Սփյուռքի մտավորականների միջեւ առաջացավ լարվածության եւ փոխադարձ անհանդուրժողականության մթնոլորտ: Մինչդեռ հայոց լեզվի ուղղագրության հարցը այդպես էլ չլուծվեց. կրակը միայն անթեղվեց եւ հարմար պահին նորից ժայթքելու է:
   Վերջիվերջո, այդ կրքերն էլ հանդարտվեցին, եւ լեզվաքաղաքականության պատասխանատուները հնարավորություն ստացան զբաղվելու ամենօրյա նպատակասլաց եւ հետեւողական աշխատանքով: Սակայն այստեղ սկիզբ առավ մեկ այլ ծայրահեղություն` բուռն ու անհաշտ պայքար ծավալվեց «լեզվական օրինախախտումների» դեմ: Մեր օրերում Հայաստանի բնակչությունը բաժանվել է երկու հիմնական խմբի` ճիշտ եւ սխալ խոսողների, ուստի Լեզվի պետական տեսչությունն իր գործունեության առանցքը դարձրել է «սխալ խոսողներին» եւ «սխալ գրողներին» դաստիարակելը: Իսկ դաստիարակությունն իրականացվում է բացառապես պատժիչ մեթոդներով, նախ` զգուշացում, իսկ հետո` դատարան, եւ հոգ չէ, որ պետական «պատժիչ հաստատությունները» երբեմն տանուլ են տալիս իրենց իսկ հարուցած դատական գործերը:
   Եթե քսան տարի առաջ մեկը մեզ ասեր, որ կունենայինք անկախություն եւ որ անկախ պետականության պայմաններում մեր ազգային լեզվի շահերը կպաշտպանեինք դատ ու դատաստանով, մտրակով ու դագանակով, ոչ ոք չէր հավատա:
   Եթե մեր լեզվաքաղաքականության պատասխանատուներից պահանջեք այդ ոլորտը կարգավորող որեւէ հիմնարար հրատարակություն, ապա նրանք կհրամցնեն Տերմինաբանական եւ ուղղագրական տեղեկատու խորագրով ժողովածուն (2006թ.): Երկար սպասված այդ գրքի մեջ տեղ են գտել մեծ թվով հնացած եւ մեր այսօրվա իրականության հետ ոչ մի կապ չունեցող փաստաթղթեր: Բավական է ասել, որ գրքում ներկայացված որոշումների շարքը գլխավորում է հայոց լեզվի կանոնարկման ընդհանուր սկզբունքներին վերաբերող փաստաթուղթը, որն ընդունվել է դեռեւս 1955 թվականին:
   Մի՞թե դրանից հետո այդ ոլորտում ոչինչ չի փոխվել կամ ոչինչ չի արվել, եւ ո՞վ ասաց, որ ՀՍՍՌ Տերմինաբանական կոմիտեի` լեզվաքաղաքականությանը վերաբերող որոշումները այսօր էլ պետք է ուժի մեջ լինեն:
   Եւ եթե ժողովածուից հանենք իրենց դարն ապրած որոշումներն ու դրանց երկար-բարակ մեկնաբանությունները, ապա տակը կմնա միայն ԿԳ նախկին նախարար Ս.Երիցյանի կես էջանոց առաջաբանը, որում «պաշտոնապես» հայտարարվում է, որ «հայոց լեզվի կանոնարկման, անարգել զարգացման համար կառավարությունն իրականացնում է հստակ քաղաքականություն»: Ս.Երիցյանը համոզված է, որ «այս ժողովածուն իր նպաստը կբերի հայերենի հետագա զարգացման գործին, կդառնա աշակերտության, ուսանողության, պետական ծառայության բոլոր օղակների աշխատողների, հայերենին առնչվող բոլոր անձանց սեղանի գիրքը»:
   Բայց ինչպե՞ս կարող է «հայերենի հետագա զարգացմանը» նպաստել մի գիրք, որն իր հիմնական բովանդակությամբ միտված է դեպի անցյալը եւ կապ չունի այսօրվա իրականության հետ:
   Այնպես ստացվեց, որ այս ժողովածուն հրատարակության պատրաստվեց Ս.Երիցյանի պաշտոնավարման տարիներին, բայց հրատարակվեց Լ.Մկրտչյանի օրոք: Չեմ կարծում, թե Լ.Մկրտչյանը համամիտ է Ս.Երիցյանի հետ եւ գոհ է իր գերատեսչության միջոցով իրականացվող լեզվաքաղաքականությունից:
   Իրականությունն այն է, որ Հայաստանում հայոց լեզուն հայտնվել է անպաշտպան ու անօգնական վիճակում, դարձել զանազան շահարկումների եւ անձնական հավակնությունների պատանդը: Այսօր չունենք արդի հայերենի փոքրիշատե ամբողջական բացատրական բառարան` չխոսելով այլեւս նորմատիվ բառարանի մասին, որը պետք է պարբերաբար թարմացվի եւ վերահրատարակվի եւ լինի հայոց լեզվի կանոնարկման հիմնաքարը:
   Ինչ խոսք, կարող ենք պարծենալ, որ հայոց գրերի պատվին կանգնեցրել ենք մարդաբոյ հուշարձաններ, սակայն զլանում ենք տեր կանգնել կենդանի լեզվին: Ակադեմիկոս Էդ.Աղայանի «Արդի հայերենի բացատրական բառարանը» լույս է տեսել ավելի քան երեսուն տարի առաջ` 1976 թվականին: Դրանից հետո Հայաստանում հասարակարգ է փոխվել, փոխվել են քաղաքական, տնտեսական եւ հասարակական հարաբերությունները, հսկայական փոփոփոխությունների է ենթարկվել նաեւ մեր լեզուն: Գործածությունից դուրս են եկել հազարավոր բառեր, ստեղծվել են նորերը, էապես փոխվել է նաեւ մեր լեզվամտածողությունը, վերացել է խորհրդային տարիներին բնորոշ կաղապարվածությունը, եւ այս պայմաններում չկա ոչ մի կողմնորոշիչ հրատարակություն:
   Եւ սա տեղի է ունենում 21-րդ դարում, երբ այլ երկրներում մարդիկ վաղուց արդեն անցել են համակարգչային բառարանների:
   Ո՞վ է գրելու ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարանը, ե՞րբ, ու՞մ պատվերով, ե՞րբ ենք ունենալու հայոց լեզվի նորմատիվ-տեղեկատու քերականություն: Մարդկանցից ուղղախոսություն եւ ուղղագրությու՞ն ենք պահանջում, ուրեմն պետք է նրանց զինենք համապատասխան հրատարակություններով ու օժանդակ նյութերով, ընդ որում` նաեւ համակարգչային տարբերակներով, որպեսզի մարդիկ կարողանան ճշտել ոչ միայն այս կամ այն բառի իմաստն ու ուղղագրությունը, այլեւ լսել եւ սովորել ճիշտ արտասանությունը:
   Ահա այս կարգի հրատարակությունները պետք է լինեն մեր «աշակերտության, ուսանողության, պետական ծառայության բոլոր օղակների աշխատողների, հայերենին առնչվող բոլոր անձանց սեղանի գիրքը», այլ ոչ թե հնաբույր որոշումների ժողովածուները:
   «Անաղարտ պահենք մեր մայրենին» կարգախոսը լավ է հնչում, սակայն չի բացատրում, թե ինչպես: Երեւույթի պատճառները թողած` ուզում ենք վերացնել հետեւանքները:
   Ընդհանրապես, լեզվաքաղաքականությունը պետք է լինի հավասարակշռված, ճկուն, նրբանկատ եւ ընդգրկի մեր կյանքի բոլոր ոլորտները` հնարավորինս խուսափելով ծայրահեղություններից: Կան հարցեր, որոնք կարող են լուծվել առանց մեծ ջանքերի եւ նյութական ծախսերի: Վերցնենք, օրինակ, մեր երթուղային տաքսիների ցուցանակները, որոնք դեռեւս չեն թոթափել անցյալի բեռը: Ամեն օր կարդում ենք փողոցների կամ թաղամասերի արտառոց անուններ` Վստրեչ, Ռասիյա, Բանգլադեշ, Ռայկոմ, Գում եւ այլն: Կարծում եմ` քաղաքապետարանի մեկ որոշմամբ կարելի է փոխել այս իրավիճակը:
   Սակայն նման որոշումն անպայմանորեն պետք է ուղեկցվի բացատրական աշխատանքով, մասնագիտական խորհրդատվություններով, այլապես կարող ենք լավ գործ ձեռնարկել, բայց վատ արդյունք ստանալ:
   Շարունակելի
  
   ՎԱՀԱՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ բանասիրական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ, Երեւանի պետական
   համալսարանի ռոմանական բանասիրության ամբիոնի վարիչ, «Միջազգային լեզվաբանական
   ակադեմիա» հասարակական կազմակերպության նախագահ, Բասկերենի Թագավորական
   ակադեմիայի (Իսպանիա-Ֆրանսիա) պատվավոր անդամ


close